Shkruan: Prof. Nehat Hyseni
(Reflektime sociologjike mbi krizën politike dhe institucionale në Republikën e Kosovës)
Shkruan: Nehat Hyseni
I. Kriza e përsëritur institucionale
Kriza e tanishme politike në Republikën e Kosovës, e cila lidhet me pamundësinë për zgjedhjen e Presidentit dhe me rrezikun real për zgjedhje të reja parlamentare vetëm dy muaj pas zgjedhjeve të fundit, është një simptomë e thellë e një problemi shumë më të madh: funksionimit të dobët të shtetit dhe të kulturës politike në shoqëri.
Në vitin 2025, Kosova u përball me tri palë zgjedhje, një situatë që dëshmon për një cikël të vazhdueshëm të paqëndrueshmërisë politike dhe institucionale. Në vend që zgjedhjet të prodhojnë stabilitet dhe qeverisje efikase, ato shpesh prodhojnë krizë të re. Kjo gjendje krijon një paradoks të dukshëm: një shtet formal demokratik që, në praktikë, funksionon me vështirësi të mëdha.
Pyetja themelore që shtrohet është: pse ndodh kjo?
Një nga përgjigjet më të rëndësishme lidhet me strukturën arsimore dhe kulturore të shoqërisë. Sipas rezultateve të fundit të testimit ndërkombëtar të arsimit Programme for International Student Assessment (PISA), një përqindje alarmante e nxënësve në Kosovë rezultojnë analfabetë funksionalë, që do të thotë se nuk janë në gjendje të përdorin në praktikë njohuritë e fituara në shkollë.
Ky fakt nuk është vetëm problem arsimor; ai është një problem strukturor i shtetit dhe i demokracisë.
II. Çfarë është analfabetizmi funksional?
Në literaturën pedagogjike dhe sociologjike, analfabetizmi funksional nënkupton aftësinë e kufizuar të individit për të përdorur njohuritë bazë në jetën e përditshme. Një person mund të dijë të lexojë dhe të shkruajë, por nuk arrin të:
• kuptojë tekstin në mënyrë kritike
• analizojë informacionin
• marrë vendime racionale
• zbatojë njohuritë në situata praktike
Kjo kategori është studiuar gjerësisht nga organizata ndërkombëtare si OECD dhe UNESCO.
Në këtë kuptim, analfabetizmi funksional nuk është mungesë e njohjes së shkrim-leximit dhe alfabetit, por realisht është mungesë e mendimit kritik dhe aftësisë së aplikimit praktik të dijes.
Kur kjo dukuri arrin përmasa të mëdha në një shoqëri, ajo ndikon drejtpërdrejt në:
• kulturën politike
• cilësinë e demokracisë
• funksionimin e institucioneve
Prandaj, nuk është rastësi që vendet me nivel të ulët të arsimit funksional përballen shpesh me kriza politike të përsëritura.
III. Demokracia dhe niveli arsimor i shoqërisë
Demokracia nuk është vetëm një sistem zgjedhor; ajo është para së gjithash kulturë qytetare. Pa qytetarë të informuar dhe kritikë, demokracia mund të shndërrohet në një mekanizëm formal që prodhon elita politike të dobëta.
Filozofi amerikan John Dewey e konsideronte arsimin si themelin e demokracisë. Sipas tij, demokracia nuk mund të mbijetojë pa qytetarë të aftë për të kuptuar dhe analizuar realitetin shoqëror.
Nëse një shoqëri dominohet nga analfabetizmi funksional, atëherë zgjedhjet nuk prodhojnë domosdoshmërisht qeverisje cilësore. Në një situatë të tillë, vota shpesh ndikohet nga:
• propaganda politike
• klientelizmi
• emocionet kolektive
• identitetet partiake
Në vend që të jetë një instrument racional i zgjedhjes, vota bëhet një refleks social i momentit.
IV. Analfabetizmi funksional dhe prodhimi i elitave politike
Një nga ligjet e heshtura të sociologjisë politike është se elitat politike janë pasqyrë e shoqërisë që i prodhon ato.
Nëse shoqëria karakterizohet nga nivel i ulët i mendimit kritik, edhe elitat politike shpesh do të kenë të njëjtat kufizime.
Kjo shfaqet në disa mënyra:
1. Politika pa vizion strategjik
Programet politike shpesh janë të paqarta dhe populiste.
2. Institucione të dobëta
Vendimmarrja politike mbështetet më shumë në marrëveshje personale sesa në rregulla institucionale.
3. Kriza të përsëritura politike
Institucionet nuk arrijnë të prodhojnë stabilitet afatgjatë.
4. Polarizim i skajshëm politik
Debati racional zëvendësohet nga konflikti politik.
Në këtë mënyrë krijohet një rreth vicioz:
analfabetizëm funksional → politikë e dobët → institucione të dobëta → shtet jofunksional.
V. Kriza aktuale politike në Kosovë
Situata aktuale në Kosovë është një ilustrim i qartë i këtij cikli. Pamundësia për të zgjedhur Presidentin nuk është vetëm një problem procedurial kushtetues; ajo është shprehje e një kulture politike të fragmentuar dhe të polarizuar.
Në teori, sistemi kushtetues i Kosovës është i ndërtuar mbi standardet e demokracive parlamentare evropiane. Kushtetuta është hartuar nën mbikëqyrjen ndërkombëtare dhe përfshin mekanizma të shumtë balancimi institucional.
Megjithatë, në praktikë, sistemi shpesh bllokohet për shkak të:
• mungesës së kompromisit politik
• rivaliteteve personale
• kalkulimeve elektorale afatshkurtra
Kjo situatë krijon një lodhje demokratike në shoqëri. Kur zgjedhjet përsëriten shpesh dhe nuk prodhojnë stabilitet, qytetarët fillojnë të humbin besimin në procesin demokratik.
VI. Pasojat shoqërore të një shteti jofunksional
Një shtet jofunksional nuk është vetëm problem institucional; ai prodhon pasoja të thella sociale.
Ndër më të rëndësishmet janë:
1. Emigrimi masiv i të rinjve
Kosova vazhdon të humbasë një pjesë të madhe të kapitalit të saj njerëzor.
2. Dobësimi i besimit në institucione
Kur qytetarët nuk besojnë në shtetin e tyre, ata kërkojnë alternativa jashtë tij.
3. Stagnimi ekonomik
Investitorët shmangin vendet me paqëndrueshmëri politike.
4. Radikalizimi politik dhe social
Frustrimi shoqëror shpesh shndërrohet në tension politik.
VII. Rruga drejt një shteti funksional
Nëse diagnoza e problemit lidhet me analfabetizmin funksional dhe me dobësinë e kulturës demokratike, atëherë edhe zgjidhja duhet të fillojë nga reforma e thellë e arsimit dhe e kulturës qytetare.
Disa hapa strategjikë janë të domosdoshëm:
1. Reformë radikale e sistemit arsimor
Arsimi duhet të kalojë nga modeli memoristik në modelin analitik dhe kritik. Shkolla duhet të mësojë nxënësit të:
• analizojnë informacionin
• zgjidhin probleme
• debatojnë në mënyrë racionale.
2. Edukimi qytetar dhe demokratik
Njohja e institucioneve, e Kushtetutës dhe e mekanizmave demokratikë duhet të jetë pjesë thelbësore e arsimit.
3. Depolitizimi i institucioneve arsimore
Universitetet dhe shkollat duhet të çlirohen nga ndikimi partiak dhe të funksionojnë si institucione meritokratike.
4. Ndërtimi i elitave intelektuale
Shoqëria ka nevojë për një elitë intelektuale që udhëheq debatin publik dhe orienton zhvillimin strategjik të vendit.
VIII. Mesazhi për momentin aktual politik
Në këtë moment kritik të jetës politike të Kosovës, është e rëndësishme që klasa politike të kuptojë një të vërtetë themelore: krizat e përsëritura institucionale nuk mund të zgjidhen vetëm me zgjedhje të reja.
Zgjedhjet janë një instrument demokratik, por ato nuk mund të zëvendësojnë:
• kulturën e kompromisit
• përgjegjësinë politike
• vizionin shtetformues.
Prandaj, në vend të një cikli të pafund zgjedhjesh, nevojitet një pakt i ri politik dhe shoqëror për stabilitet institucional dhe për reforma afatgjata.
IX. Përfundim
Historia e shumë shteteve tregon se ndërtimi i një shteti funksional është një proces i gjatë dhe kompleks. Ai nuk varet vetëm nga kushtetuta apo nga zgjedhjet, por mbi të gjitha nga cilësia e kapitalit njerëzor dhe kulturës qytetare.
Kosova do të arrijë të ndërtojë një shtet të qëndrueshëm dhe funksional vetëm atëherë kur të arrijë të prodhojë një shoqëri të arsimuar, kritike dhe funksionale.
Prandaj, pyetja “Kur do të bëhet Kosova shtet funksional?” në thelb është një pyetje për arsimin, kulturën dhe përgjegjësinë kolektive të shoqërisë.
Sepse, në fund të fundit, shtetet janë pasqyra e popujve që i ndërtojnë ato. Apo jo?
Preshevë, më 8 mars 2026